Holistyczne uzdrawianie: islamskie dziedzictwo zdrowia psychicznego

Islamskie dziedzictwo intelektualne w pełni rozpoznało zdrowie psychiczne i odegrało aktywną rolę w kultywowaniu dobrego samopoczucia psychicznego — począwszy od Proroka ﷺ i jego towarzyszy (RAA) po inspirujących uczonych muzułmańskich, którzy za nim podążali. Skąd więc wzięła się koncepcja wstydu w związku z problemami ze zdrowiem psychicznym?  Albo przekonanie, że wierzący jest niezwyciężony i tylko wiara uchroni go przed zmaganiem się z chorobą psychiczną? Jak te pomysły wpłynęły na naszą ummę?  Co nas czeka?  W tym artykule badamy każde z tych pytań z perspektywy historycznej i islamskiej, próbując pogodzić bogate dziedzictwo intelektualne islamu z przeszłości z wyzwaniami zdrowia psychicznego teraźniejszości i przyszłości.
 
Cierpienie i zdolność zdrowienia: jak Prorok Muhammad (sallallahu alayhi łasallam) radził sobie z emocjonalnymi trudnościami?
 
Nierzadko słyszy się, jak niektórzy muzułmanie mówią: „Muzułmanin nie może być dotknięty depresją” lub „depresja jest wynikiem słabej wiary;  wszystko, co musisz zrobić, to się modlić”. Aby uzasadnić to stanowisko, niektórzy ludzie używają ajatów takich jak: „Zaprawdę, ci, którzy wierzą, czynią dobro, odprawiają modlitwę i płacą jałmużnę,  otrzymają nagrodę od swego Pana i nie będzie dla nich strachu, ani nie będą się smucić.”
 
Ten ajat był jednak rozumiany przez wczesnych muzułmanów jako odniesienie do stanu wierzących w życie ostateczne. Na przykład Imam al-Ṭabarī wspomina „nie bójcie się o wierzący w życiu ostatecznym;  Bóg jest z nich zadowolony i udziela im zbawienia i łaski, nie będą się smucić z powodu tego, co stracili na tym świecie”.
 
Ibn Kathir zgadza się z al-Tabari: „Wierzący się nie boją co ma nadejść w Dniu Zmartwychwstania ani nie odczuwają smutku co pozostawili na tym świecie”.
 
Ten świat jest miejscem prób a powiedziane jest w Koranie, że  wierzący mogą spodziewać się zmartwień w bogactwie i w sobie (tj. w ich zdrowiu), ze strachem, głodem i utratą własności, życia i upraw. Mówi się nam również, że zostaniemy poddani  próbom  w przyjemnościach życia.
 
Testy te dotyczą całej ludzkości, w tym najlepszych z nas (proroków). W  rzeczywistości Prorok ﷺ nauczał nas, że Bóg testuje tych, których kocha najbardziej, aby wzmacniać ich i pielęgnować w nich wytrwałość, odporność i wdzięczność.
 
Sa’d powiedział,  że kiedy Proroka ﷺ zapytano, którzy ludzie doświadczyli największe próby odpowiedział: „Prorocy, a następnie ci, którzy podążają ich ścieżką.” Człowiek cierpi proporcjonalnie do swojej wiary; jeśli są mocni w wierze, ich próba wzrasta, ale jeśli w ich wierze jest słabość, ich próba jest dla nich lżejsza i trwa, dopóki nie będą chodzić po ziemi [prawie] nie mając grzechu”.
 
Prorocy (których wiara i zaufanie do Allaha są niezrównane) doświadczyli  intensywnych wyzwań emocjonalnych. Prorok  Muhammad ﷺ jest dowodem tych zmagań. W odporności, którą wykazywał jest dla nas lekcja, abyśmy nie poddali się podobnym wyzwaniom. Na przykład Prorok Muhammad ﷺ doświadczył tak głębokiego smutku podczas trwającej rok żałoby, że kronikarze nazwali ten okres „rokiem smutku.” Jego smutek pogłębił ogromny nacisk finansowy na niego i jego zwolenników spowodowany przez bojkot społeczno-ekonomiczny Kurejszytów. Odczuł także ból, gdy niewierzący odrzucili jego przesłanie: „Być może wtedy [O Proroku] zasmucisz się na śmierć z powodu ich odmowy, jeśli oni [w dalszym ciągu] nie wierzą w twoje  posłannictwo.” Co ważne, Allah (SWT) wezwał go do podjęcia kroków w celu radzenia sobie z tym żalem: „Nie smuć się więc na śmierć z ich powodu.[O Proroku].” 
 
Częścią radzenia sobie z żałobą w jego życiu było obejmowanie i uznawanie swoich emocji. Obserwując, jak jego syn Ibrahim bierze ostatni oddech, Prorok Muhammad ﷺ zademonstrował, jak ważne jest ostrożne wypowiadanie słów i skupienie się na pogodzeniu się z rzeczywistością i zaakceptowaniu woli Allaha (SWT) z zadowoleniem i uzdrowieniem. Ze łzami spływającymi po jego policzkach, powiedział: „Rzeczywiście, oczy ronią łzy, a serce odczuwa smutek. Jednak nie mówimy nic poza tym, co się podoba naszemu Panu. Twoje odejście, o Ibrahimie, z pewnością pozostawia nas wszystkich głęboko zasmuconych.” Uczył także holistycznego podejścia do leczenia, w tym dostępu do duchowych środków zaradczych (takich jak świadome pamiętanie o Allah, przekształcenie poznawcze w świetle Woli Bożej oraz specjalne prośby w chwilach niepokoju i smutku), regulowanie naszych emocji i dbanie o nasze ciała. Na tym jednak nie poprzestał.
 
Kiedy jeden z członków rodziny Ajszy (RAA) umierał, zbierała swoich bliskich krewnych i przyjaciół i prosiła o garnek talbiny (zupa zrobiona przez dodanie mleka i miodu do suszonego proszku jęczmiennego) i trochę tharid (danie zrobione z  mięsa i chleba). Potem mówiła im: „Jedzcie, bo słyszałam, jak Wysłannik Allaha ﷺ mówił: „Talbina uspokaja serce pacjenta i łagodzi część jego smutku’”.  Aisza (RAA) rozpoznała, że jej najbliżsi cierpieli z powodu żałoby i zaoferowała  im fizyczne leczenie emocjonalnego cierpienia. Znana była również z używania talbiny w leczeniu psychozy wywołanej lękiem i żałobą.
 
Należy tutaj zauważyć, że talbina była uważana za formę uzdrawiania z pewnymi korzyściami leczniczymi do stosowania w połączeniu z lekami duchowymi – ilustrującą holistyczną naturę islamskiego uzdrawiania.  Opisując talbinę, Prorok powiedział: „Wzmacnia serce pogrążonego w żałobie i usuwa [część] smutku w sercu chorej osoby, podobnie jak ktoś z was usuwa kurz z twarzy poprzez umycie jej wodą.”
 
Chociaż talbina można sklasyfikować jako formę medycyny naturopatycznej, Prorok ﷺ zachęcał towarzyszy do poszukiwania wszelkich dostępnych form leczenia: „Szukajcie lekarstw, słudzy Boga, bo Bóg umieścił lekarstwo na każdą dolegliwość, na którą dozwolił, z wyjątkiem starości/śmierci.” 
 
Mówi się, że to między innymi, zachęciło wczesnych badaczy muzułmańskich do poszukiwania dostępnych dla nich rozwiązań medycznych, katalizując powstanie medycyny islamskiej (która obejmowała również aspekty medycyny galenowej), a także al-ṭibb al-  nabawi (medycyna prorocza, odrębna dyscyplina oparta na proroczych powiedzeniach i środkach zaradczych). W ten sposób Prorok Muhammad ﷺ położył podwaliny pod to, co miało stać się bogatą islamską tradycją dbania o zdrowie psychiczne w kolejnych pokoleniach.
 
Warto tutaj dodać, że muzułmanie często opóźniają poszukiwanie leczenia, ponieważ problemy ze zdrowiem psychicznym przypisują różnym zjawiskom, w tym złemu oku (ḥasad lub nathlah), opętaniu przez istoty nadprzyrodzone, takie jak demony (jinn) i magię (siḥr).  Wielu uczonych muzułmańskich (np. Ibn Taymiyyah) twierdzi, że są to prawdziwe zjawiska, które mogą wpływać na zdrowie psychiczne i duchowe.  Jednak „nie wszystkie problemy ze zdrowiem psychicznym są związane z przyczynami nadprzyrodzonymi.” Jak wspomniano powyżej, prorocze ramy zachęcają muzułmanów do poszukiwania duchowych, psychologicznych i leczniczych form leczenia, które są dla nich dostępne.
 
Dziedzictwo Proroka ﷺ trwa: Zrozumienie i troska o zdrowie psychiczne  w VII-XV wieku
 
Przez lata po śmierci Proroka Muhammada ﷺ, tradycja uznawania i priorytetyzowania dobrego samopoczucia psychicznego była kontynuowana w pracach muzułmańskich uczonych, którzy czerpali z nauk Prorokaﷺ i wcześniejszych cywilizacji. Muzułmańscy i niemuzułmańscy uczeni  zgromadzeni w islamskiej stolicy wiedzy w Bagdadzie  wspólnie pracowali nad zachowaniem i tworzeniem wiedzy związanej z ludzką psychiką. 
 
W swoim dążeniu do zrozumienia jaźni (nafs), duszy (rūḥ), umysłu (ʿaql) i psychiki szerzej, uczeni podążali zazwyczaj jedną z dwóch ścieżek. Niektórzy tłumaczyli dzieła cywilizacji greckiej, perskiej i indyjskiej na język arabski, filtrowali to, co nie było zgodne z teologią islamu, a następnie dodawali do tych tłumaczeń, próbując skonsolidować je z naukami islamu lub korzystając z innych nauk empirycznych lub filozoficznych. Na przykład Al-Kindī (zm. 873 ; znany jako „filozof Arabów”) otrzymał zlecenie od kalifów abbasadzkich al-Maʾmūn i al-Muʿtaṣim, aby nadzorował tłumaczenie dzieł greckich na arabski w Bagdadzie w „Domu  Mądrości.”
 
Próbował pogodzić myśl grecką i islamską we własnych pracach i konstruował teorie dotyczące percepcji, snów i odpychania smutków, czerpiąc zarówno ze źródeł objawieniowych, jak i greckich źródeł filozoficznych. Na przykład w swojej książce opisującej poznawcze strategie walki z depresją (al-Ḥīlah li-Dafʿ al-Aḥzān/The Trick to Repelling Sorrows), Al-Kindi zapożycza ten sam pięciowyrazowy zwrot z Koranu (57:23)  używany do opisywania żalu z powodu utraty ziemskich dóbr/dążeń. To tylko jeden mały przykład tego, jak dzieła naszych wczesnych poprzedników były bezpośrednio inspirowane Koranem i Sunną.
 
Inne podejście przyjęte przez niektórych uczonych polegało na ugruntowaniu najpierw w badaniu źródeł objawieniowych, przeszukiwaniu Koranu i Sunny w poszukiwaniu inspiracji na temat wewnętrznego funkcjonowania psychiki.  Ibn al-Qayyim (zm.1350 ; wielki uczony islamski i uczeń ibn Taymiyyah) był znany z tego, że czerpał prawie wyłącznie ze źródeł objawieniowych, czerpiąc jedynie z nauk i dzieł filozoficznych to, co mogło być poparte objawieniem.  Zaproponował sekwencyjną teorię etapową poznania i zachowania opartą na terminach używanych w Koranie, aby opisać myślenie w następujących etapach: mimowolne myśli, emocjonalne motywacje do działania, stanowcze decyzje do działania, podejmowanie działania i wreszcie konsekwentne kształtowanie działań – nawyki. Co ważne, on i inni tacy jak on poważnie traktowali zdrowie psychiczne. W swoim Ighāthat al-Lahfān fi Maṣāyid al-Shayṭan (Ratowanie głupca złapanego w pułapkę szatana) stwierdza:
 
„Druga kategoria chorób serca opiera się na stanach emocjonalnych, takich jak lęk, smutek, depresja i gniew. Ten rodzaj choroby można leczyć naturalnie, lecząc jej przyczynę [pierwotną] lub za pomocą leków, które są przeciwne przyczynie… a to dlatego, że serce jest uszkodzone przez to, co szkodzi ciału i odwrotnie.”
 
Inny wielki uczony z historii islamu, al-Balkhī (zm. 934), czerpał głównie z medycyny i objawień w formułowaniu swoich idei dotyczących zdrowia psychicznego oraz w swoim wezwaniu do działania. To, co uderza w słynnej książce al-Balkhiego, Maṣāliḥ al-Abdān wa-al-Anfus (Utrzymanie ciała i duszy), jako przednowoczesnym tekście, to pilność i powaga, z jaką błaga on swoich czytelników o zrozumienie chorób psychicznych, zwłaszcza depresji. Twierdzi, że choroby psychiczne są tak samo, jeśli nie poważniejsze niż choroby fizyczne, ponieważ ludzie są znacznie częściej dotknięci ich konsekwencjami przez całe życie i ponieważ praktycznie każdy z nich w pewnym momencie zmierzy się z tymi objawami.
 
Biorąc pod uwagę to znaczenie, al-Balkhi bardzo starannie dopracował definicje i rozumienie kilku chorób psychicznych, w tym depresji, lęków, fobii i zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych.  Na przykład w swoich opisach kryteriów diagnostycznych zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych – które prawie idealnie pasują do DSM-5, międzynarodowego podręcznika diagnostycznego do określania zaburzeń psychicznych – wyjaśnia ich przyczyny jako prawdopodobnie wynik czarnej żółci (dominujące medyczne wyjaśnienie tamtych czasów, prawdopodobnie zaczerpnięte od Greków) lub jako szepty od Szatana lub połączenie obu. Al-Balkhī zachęca swoich czytelników do szukania leczenia bez względu na przyczynę, która ich zdaniem doprowadziła do objawów choroby psychicznej i prosi ich, by pozostali optymistami, cytując hadis, „na każdą chorobę Bóg stworzył lekarstwo.” 
 
Oprócz prac indywidualnych uczonych, islamskie dziedzictwo stawiania na pierwszym miejscu dobrostanu psychicznego można również dostrzec w systemach szpitalnych zbudowanych pod rządami muzułmańskimi. Jednym z wyjątkowych znaków rozpoznawczych islamskiego szpitala było oddanie oddziału psychiatrycznego w systemie szpitalnym.  Niewiarygodne jest to, że oddziały poświęcone chorobom psychicznym pojawiły się w świecie muzułmańskim około 500 lat wcześniej niż w Europie. Najwcześniejsze dowody dotyczące instytucjonalnej opieki psychiatrycznej to raport, który dokumentuje opiekę nad pacjentami psychiatrycznymi w szpitalu al-Fustat  założonym w Kairze w latach  872-3.
 
Od X wieku ośrodki uzdrawiania, znane jako dār al-shifāʾ lub māristāns, powstawały w całym świecie muzułmańskim od Afryki Północnej po Anatolię.  Miasta muzułmańskie, takie jak Damaszek, Bagdad i Kair, miały znane szpitale, które  specjalizowały się w leczeniu chorób psychicznych w wyspecjalizowanych oddziałach. Instytucje te znajdowały się w sercu miasta, aby były dostępne dla tych, którzy mogą ich potrzebować, ale także aby zachęcić muzułmanów do wypełnienia zalecenia Sunny, by odwiedzać chorych. Brano pod uwagę jakość i bliskość naturalnych źródeł wody przy wyborze lokalizacji. Zaprojektowano systemy odprowadzania wody, aby utrzymać czystość i stale monitorowano jakość powietrza. Na przykład w szpitalu Mansuri w Kairze do cyrkulacji powietrza używano gigantycznych wachlarzy zwanych pankami, a podłogi pokrywano gałązkami henny, granatu i mastyksu były to  prowizoryczne średniowieczne odświeżacze powietrza.
 
Osoby z chorobami psychicznymi były leczone szeroką gamą metod, w tym zarówno prostymi, jak i złożonymi lekami, takimi jak stymulanty, środki uspokajające i inhibitory.
 
Na przykład wczesne formy leków przeciwdepresyjnych były stosowane i określane jako mufarriḥ al-nafs, czyli radość ducha. Stosowano wielopoziomowe podejście do uzdrawiania. Oprócz leków i operacji lekarze stosowali również alternatywne, holistyczne metody leczenia, które minimalizowały skutki uboczne. Zabiegi te obejmowały terapię słuchową (za pomocą recytacji Koranu, dźwięków muzycznych i dźwięków natury, takich jak woda lub śpiew ptaków), regularne kąpiele, zdrowa zbilansowana dieta, upuszczanie krwi, bańki, masaże olejkami, przebywanie na łonie natury (ogrody na miejscu) i nie tylko. Kiedy pacjenci zakończyli leczenie i zostali wypisani ze szpitali islamskich, takich jak na przykład Dār al-Māristān w Bagdadzie, otrzymywali wsparcie finansowe, aby ułatwić im przejście i reintegrację z codziennym życiem. Wszystko to świadczy o znaczeniu, jakie pierwsi muzułmańscy uczeni przywiązywali do integracji leczenia zdrowia psychicznego z holistycznym dobrostanem.  To również te bardzo dobrze przemyślane względy sprawiły, że medycyna islamska stała się znana jako „medycyna humanistyczna”.
 
Przerwane dziedzictwo: wpływ kolonii i siły świeckie
 
Dzisiejsze badania sugerują, że pomimo doświadczania podwyższonych czynników ryzyka, muzułmanie mają tendencję do niedostatecznego korzystania z usług zdrowia psychicznego. Ogólnie rzecz biorąc, populacje muzułmańskie wydają się nie ufać nowoczesnej psychologii (zarówno jako dyscyplinie, jak i usłudze klinicznej). Wielu unika stosowania leków psychotropowych, ponieważ  obawiają się paść ofiarą planów zarabiania pieniędzy, skutków ubocznych lub długotrwałej zależności. 
 
Poszukiwanie terapii jest często odrzucane z obawy, że niemuzułmańscy usługodawcy będą ich indoktrynować lub że muzułmańscy usługodawcy będą ich osądzać lub o nich plotkować. Oznacza to, że niezliczeni muzułmanie cierpią w milczeniu, pozostając niezdiagnozowani lub nie chcąc uzyskać dostępu do leczenia. Jak to się stało?
 
Istnieje wiele przyczyn takiego stanu rzeczy, z których tylko kilka tutaj wymienimy. Na pierwszy plan wysuwa się ogólne odejście od religii, które miało późniejszy wpływ na muzułmanów, którzy tracili kontakt z tym, co kiedyś było bardzo zintegrowanym i holistycznym systemem uzdrawiania, który obejmował zdrowie psychiczne.  Należy również zauważyć, że osłabienie praktyk religijnych wraz z utratą władzy politycznej odegrało znaczącą zmianę w postawie wobec chorób psychicznych, której byliśmy świadkami w tej epoce.  W tym też kontekście wyłaniająca się dziedzina współczesnej „zachodniej” psychologii XIX wieku rozwijała się w świecie, który w dużej mierze zapomniał o intelektualnym wkładzie cywilizacji islamskich. Siły kolonialne i świeckie zawładnęły nie tylko ziemiami muzułmańskimi, ale także umysłami muzułmańskimi. Kolonializm podzielił świat muzułmański wzdłuż linii językowych i nacjonalistycznych, co zmniejszyło ich zdolność i motywację do współpracy.  Na przykład, kiedy Mohamed Ali, założyciel nowoczesnego Egiptu, doszedł do władzy, dążył do przekształcenia kraju tak, aby był zgodny z kolonialnymi koncepcjami nowoczesności. W tym celu zainstalował zagranicznych (tj. francuskojęzycznych) wysokiej rangi nauczycieli na uniwersytetach, które nauczały nowoczesnych nauk. Oprócz wprowadzenia barier językowych między Egiptem a resztą arabskojęzycznej nauki, spowodowało to brak pewności w łączeniu źródeł racjonalnych i objawieniowych, ponieważ w przeciwieństwie do francuskiego i innych języków kolonialnych, arabskie terminy dla pojęć naukowych i objawieniowych były uwikłane a nie sprzeczne ze sobą.
 
Wraz z formowaniem się nowych cywilizacji kolonialnych, których fundamenty opierały się na sekularyzmie, religia została wyparta z uczelni. Świeckie korzenie współczesnej psychologii przeciwstawiały się zatem podstawom światopoglądu islamskiego, a tym samym podsycały nieufność u wielu muzułmanów w sieci kulturowe i rodzinne służące rozwiązywaniu problemów ze zdrowiem psychicznym. Ponieważ przyczyny chorób psychicznych zaczęły być postrzegane jako z natury duchowe, wzrosło piętno w stosunku do tych co poszukiwali opieki. To, co kiedyś było solidnym, holistycznym rozumieniem dobrego samopoczucia, które mocno obejmowało zdrowie psychiczne, wyblakło. Tak samo było z ogromnym islamskim dziedzictwem promocji zdrowia psychicznego i opieki.
 
Odzyskanie naszych islamskich koncepcji zdrowia psychicznego: Droga przed nami
 
Historia islamu silnie pielęgnowała zdrowie psychiczne, od czasów Proroka Muhammada ﷺ – przez niezliczone kolejne pokolenia uczonych muzułmańskich.  Holistyczne spojrzenie na życie jako rdzeń światopoglądu islamskiego skłoniło muzułmańskich uczonych ze wszystkich dyscyplin do wniesienia wkładu w dziedzinę, która stała się znana jako ʿilm al-nafs (badanie o sobie) i która była prekursorem dziedziny psychologii. Dzięki interdyscyplinarnym wysiłkom muzułmańscy filozofowie, teologowie i lekarze-naukowcy wnieśli swój wkład w tę rozwijającą się dziedzinę. Z tego powodu badanie ludzkiej psychiki nigdy nie ograniczało się do skupienia się na umyśle lub na polu nauki, jak to jest dziś powszechne. Raczej islamska psychologia zaproponowała holistyczny model (najsłynniej opisany przez Imama al-Ghazāli), który stawia serce w centrum i łączy z nim umysł, ciało, duszę i emocje.
 
Podobnie interdyscyplinarne podejście do zrozumienia chorób psychicznych pomogło muzułmańskim uczonym dojść do wniosku, że ich przyczyny są wieloczynnikowe: biologia, czynniki dziedziczne (dziś znane jako genetyka), środowisko i duchowość. Z tego powodu uczeni muzułmańscy nie przypisywali choroby psychicznej po prostu słabości wiary. W związku z tym ich schematy leczenia były również zróżnicowane i nie zalecali samej modlitwy w celu zwalczania chorób psychicznych. Wraz z przednowoczesnymi lekami, terapią rozmową i innymi wcześniej omówionymi formami dobrego samopoczucia, podawali również duchowe lekarstwa zgodne z ich rozumieniem holistycznego dobrostanu.
 
Jest więc jasne, że nasi muzułmańscy poprzednicy byli w stanie kontynuować szlachetną tradycję Proroka Muhammada ﷺ– w równoważeniu umysłu, ciała i duszy w swoich próbach leczenia dolegliwości psychicznych. Uznali i potwierdzili wpływ sił duchowych na zdrowie psychiczne, ale jednocześnie byli otwarci na (i rzeczywiście aktywnie poszukiwali) inne metody leczenia, takie jak medycyna, trening poznawczy i rozmowa z zaufaną, uczoną osobą (dzisiaj zadzwonilibyśmy do profesjonalisty).
 
Aby patrzeć w przyszłość, ważne jest, abyśmy uczyli się z naszej przeszłości.  Aby zapewnić uzdrowienie naszym współczesnym społecznościom muzułmańskim, musimy zrozumieć naszą historię.  Aby ożywić nasze wielkie islamskie dziedzictwo intelektualne, musimy uznać je za głęboko zaangażowane w zdrowie psychiczne poprzez holistyczne ramy uzdrawiania. Musimy również krytycznie ocenić piętno zdrowia psychicznego, które obecnie istnieje w naszych społecznościach, w tym nasze zastrzeżenia co do otrzymywania diagnoz i poszukiwania leczenia dolegliwości psychicznych.  Nadszedł czas, abyśmy nie tylko uznali gigantów nauki, którzy byli przed nami, ale aktywnie stali na ich barkach, aby przywrócić nasze islamskie dziedzictwo.
 
Źródło: https://yaqeeninstitute.org/rania-awaad/holistic-healing-islams-legacy-of-mental-health
Tłumaczenie: Marta
 

Autor

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.